تلاش برای حفاظت دماوند، در گذر سال‌ها

پیشینه‌ی گفتگو و کوشش برای حفظ کلیت طبیعی کوه‌های ایران و ترویج کوه‌نوردی مسوولیت پذیر به چندین دهه پیش بازمی‌گردد؛ نخستین جمله‌ها در این زمینه به احتمال زیاد به قلم زنده‌یاد جلیل کتیبه‌ای، یکی از بنیان‌گذاران برجسته‌ی کوه‌نوردی فنی ایران، در سال 1352 در بولتن رویدادهای کوه‌نوردی از انتشارات فدراسیون کوه‌نوردی، و در کتاب الفبای کوه‌نوردی آمده است⁽¹⁾. در مورد دماوند، شاید مخالفت با ساخت پناهگاه در رخِ کم‌تر دست‌خورده‌ی غرب در سال‌های 1371 و 72 که در بولتن‌های زیراکسی گروه کوه‌نوردان آرش منتشر می‌شد را بتوان نقطه‌ی آغاز ابراز نگرانی‌های جامعه‌ی کوه‌نوردی درباره‌ی بلندترین کوه کشور دانست. دماوند (و سه کوه شاخص دیگر کشور) تا حد زیادی در نتیجه‌ی پیگیری انجمن حفظ محیط کوهستان به مدیریت عبدالله اشتری که خود کوه‌نوردی باسابقه است، در «سال جهانی کوه‌ها» (2002 / 1381) از سوی سازمان حفاظت محیط زیست به عنوان اثر طبیعی ملی به ثبت رسید.

در سال 1383حسین عبیری گلپایگانی که بعداً مؤسسه‌ی کوهستان سبز را پایه‌گذاری کرد و در آن زمان مسوول کمیته‌ی حفاظت کوهستان هیأت کوه‌نوردی استان تهران بود، پیشنهاد داد که یک روز به نام «روز ملی دماوند» نامیده شود. هیات کوه‌نوردی استان تهران به ریاست محسن عبدلی هم برنامه‌ای برای صعود به دماوند از چهار رخ و پاک‌سازی مسیرهای صعود ترتیب داد. در سال 1384 با پیشنهاد عباس محمدی مدیر گروه دیده‌بان کوهستانِ انجمن کوه‌نوردان ایران (دکا)، 13 تیر (تیرگان) از سوی نهادهای مردمی «روز ملی دماوند» نامیده شد. در این میان، مقاله‌نویسی‌ها و نامه‌نگاری‌ها و انتشار کتاب‌هایی از سوی کوه‌نورد پیش‌کسوت داود محمدی‌فر، به برجسته شدن موضوع ارزش فرهنگی طبیعی دماوند کمک کرد. از آن سال، در فاصله‌ی نیمه‌ی خرداد تا نیمه‌ی تیر که فصل رویش شقایق‌های دماوند است، در روزهای تعطیل آخر هفته، گروه‌هایی از کوه‌نوردان با مدیریت دکا (و بعداً انجمن دوستداران دماوندکوه) در قالب طرحی با عنوان «نگاهبانی دماوند» در دامنه‌های جنوبی دماوند به کار آموزش چهره‌به‌چهره و ترویج اصول گردشگری و طبیعت‌پیماییِ سازگار با محیط زیست پرداخته‌اند. همچنین از آن سال تا کنون، در یک جمعه‌ی نزدیک به 13 تیر، همایش بزرگی با عنوان جشن روز ملی دماوند در شهر رینه برگزار شده است. یادآور می‌شود که در یکی دو سالِ نخستِ اجرای طرح نگاهبانی دماوند،اعضای «جبهه‌ی سبز ایران» که یکی از نخستین سازمان‌های غیردولتی محیط زیستی ایران بود، همکاری‌های مؤثری در برگزاری برنامه‌ها داشتند.

جا دارد ازیک رخداد ناخوشایند اما مرتبط با کنش‌ها برای حفاظت از دماوند هم یاد شود؛ سیاوش یزدانی کوه‌نورد و طبیعت‌دوستِ اهل قائمشهر که در بهمن ماه 1383 برای صعود زمستانی از مسیر جنوبی به دماوند رفته بود، در آن کوهستان گم شد (عکسی از او با کوله‌بار پرحجمی از بطری‌های یک‌بارمصرف که جمع‌آوری کرده، در فضای اینترنت بسیار دیده شده است). تماس خانواده‌ی او با انجمن کوه‌نوردان برای همکاری در امر جستجو، و تلاش چند ماهه برای یافتن پیکر او (که هیچ‌گاه ممکن نشد)، سبب برقراری رابطه‌ی بیشترِ انجمن با کوه‌نوردان مازندرانی شد. همچنین، یکی از برنامه‌های جالب‌توجه برای تأکید بر ارزش فرهنگی و زیست‌محیطی دماوند، اجرای یک برنامه‌ی موسیقی بر فراز قله‌ی دماوند بود که به همت خانواده‌ی یزدانی و با همکاری کوه‌نورد برجسته حسن نجاریان، در روز دوم شهریور 1385 اجرا شد. کیخسرو یزدانی، برادر سیاوش، در پایان پنجمین جشن تیرگان پیشنهاد تأسیس انجمنی مردم‌نهاد را به چند کوه‌نورد مازندرانی داد. در پی آن، و با دعوت از کوه‌نوردان دوستدار محیط زیستِ اهل ساری، قائمشهر، بابل، و آمل (خانم بقراط، مسعود مولانا، علی محمودزاده، عزت عمرانی، رضا طاهری، …) و برگزاری چند نشست، انجمن دوستداران دماوندکوه در آبان 88 اعلام موحودیت کرد.

در سال 1387 در نتیجه‌ی مجموعه‌ی کنش‌های مردمی، دماوند از سوی سازمان میراث فرهنگی به عنوان نخستین اثر طبیعی در فهرست آثار ملی به ثبت رسید. آغاز به فعالیت انجمن دوستداران دماوندکوه هم نقطه‌ی عطفی شد در امر پیگیری‌های مردمی برای حفاظت از دماوند. نخست این که این انجمن توانست برنامه‌های نگاهبانی دماوند و جشن روز ملی دماوند را در سطحی گسترده‌تر اجرا کند. دیگر این که با تمرکز بر موضوع حفظ کوه دماوند، همه‌ساله سبب ساز برگزاری ده‌ها نشست با مسوولان دولتی و گروه‌های مردمیِ کوه‌نورد و حامی محیط زیست شد. ارتباط تنگاتنگ این انجمن با انجمن کوه‌نوردان ایران و اهالی منطقه‌ی دماوند، موجب تعمیق اثرگذاری بر جامعه‌ی کوه‌نوردی کشور و جامعه‌های محلی شد.

در سال 1390 چند همایش در دانشگاه پیام نور رینه با هدف تأسیس یک کارگروه پژوهشی برای دماوند برگزار شد و در همین راستا، در روز 17 تیر 1390 در جریان برگزاری جشن روز ملی دماوند، تأسیس «پژوهشکده‌ی دماوندشناسی» در این دانشگاه با حضور کارور رییس دانشگاه، کهرم کارشناس و کنشگر باسابقه‌ی محیط زیست، و جمعی از پایه‌گذاران و فعالان انجمن دوستداران دماوندکوه و انجمن کوه‌نوردان ایران، اعلام شد.

در 9 تیرماه 1391 همایش ملی و علمی دماوندکوه با پیگیری انجمن دوستداران دماوندکوه و پژوهشکده‌ی دماوندشناسی در دانشگاه شمال (آمل) برگزار شد. ده‌ها پژوهشگر، مقاله‌هایی را برای این همایش فرستادند و حدود سیصد تن در آن شرکت جستند. در قطعنامه‌ی همایش ازجمله آمده بود که لازم است در طرح‌های مرتع‌داری دماوند تجدیدنظر با هدف حفاظت از رویشگاه‌های گیاهی و زیستگاه‌های جانوری و جلب مشارکت جامعه‌ی محلی صورت گیرد؛ در طرح‌های گردشگری، ظرفیتِ بُرد منطقه در نظر گرفته شود؛ جاده‌های غیرضروری اطراف دماوند مسدود و به وضع طبیعی بازگردانده شود؛ حریمی از حدود ارتفاع 2200 متر به بالا برای دماوند در نظر گرفته شود؛ و برای ثبت دماوند در فهرست آثار جهانی اقدام شود. این قطعنامه برای رییس‌جمهور، رییس مجلس، رییس قوه‌ی قضاییه، و چندین مقام دیگر فرستاده شد.

در جشن تیرگان و روز ملی دماوند سال 92 (جمعه 14 تیر) قطعنامه‌ای صادر شد که چند هزار تن حاضرانِ در جشن آن را تأیید کردند. در این قطعنامه، به‌طور ویژه به اثر مخرب معدن‌های پوکه اشاره و درخواست تعطیلی این معدن‌ها مطرح شده بود. با پیگیری‌های اداری و رسانه‌ای بعدی، در سال 1393 با صدور حکم قضایی، معدن‌های دماوند (به جز معدن ملک‌آباد که متأسفانه هنوز فعال است) تعطیل شدند.

در شهریور سال 1393 کارگروه صیانت از دماوند (که گاه، «کارگروه حفاظت و مدیریت دماوند» هم خوانده شده) شکل گرفت. این کارگروه، با پیگیری‌های انجمن دوستداران دماوندکوه، با حضور نمایندگانی از دستگاه‌های دولتی و سازمان‌های غیردولتی مانند اداره‌ی کل محیط زیست مازندران، هیأت کوه‌نوردی استان مازندران، اداره‌ی کل منابع طبیعی مازندارن، فرمانداری آمل، شهرداری رینه، انجمن کوه‌نوردان، انجمن دوستداران دماوند، فدراسیون کوه‌نوردی، هلال احمر، بخشداری لاریجان، معاونت عمرانی استانداری مازندران، و… نشست‌های بسیاری برگزار کرده و چندین مصوبه داشته است. از جمله مسایلی که کارگروه تا سال 1397 به آن پرداخته و درباره‌ی آن مصوبه داشته، این‌ها است: ممنوعیت ساخت جاده‌های جدید از ارتفاع 2200 متر به بالا، ممنوعیت صدور پروانه‌ی جدید معدن و ابطال پروانه‌های قبلی برای ارتفاع بالای 1700 متر، برخورد قاطع با ساخت و سازهای غیرمجاز، بازنگری در طرح‌های مرتع‌داری منطقه‌ی دماوند، پیگیری ثبت جهانی دماوند و تعیین یک پایگاه در رینه برای این منظور، بستن راه‌های ماشین‌روی گوسفندسرای احسان در جنوب دماوند و چاک اسکندر در غربِ کوه به روی خودروها (به جز خودروهای محلی و امدادی)، چاره‌اندیشی برای محدودسازی صعود به دماوند و ضابطه‌مند کردن کوه‌نوردی در منطقه. شماری از کوه‌نوردان و کوه‌نویسان هم به بحث در این زمینه‌ها، چه در محفل‌های کوه‌نوردی و چه در مطبوعات و فضای مجازی پرداخته‌اند که در این میان می‌توان به‌ویژه به مقاله‌ها و یادداشت‌های مدیر گروه دیده‌بان کوهستان در فصل‌نامه‌ی کوه (مثلاً در شماره های 59، 80، 84، 86، 90) اشاره کرد.

موضوع ضرورت محدودسازی، یا به بیانِ بهتر، ضابطه‌مند کردن صعودها به دماوند از نکته‌هایی بوده که جمع درخورتوجهی از کوه‌نوردان و طبیعت‌دوستان به آن پرداخته‌اند. ازجمله می‌توان به نشستی در انجمن کوه‌نوردان ایران به تاریخ 3/3/1396 اشاره کرد که در آن، نمایندگانی از هیات کوه‌نوردی استان تهران، باشگاه کوه‌نوردی و اسکی دماوند، باشگاه کوه‌نوردی اسپیلت، باشگاه کوه‌نوردان آرش، خانه‌ی کوه‌نوردان تهران، مؤسسه‌ی کوهستان سبز، انجمن دوستداران دماوندکوه، و انجمن حفظ محیط کوهستان شرکت داشتند. در آن نشست، بیشتر حاضران، با مثال آوردن از کوهستان‌های مختلفِ جهان که در آن‌ها به شیوه‌های گوناگون (مانند اجبار به رزرو کردن پناهگاه‌ها برای ورود به منطقه، گرفتن گرویی برای بازگرداندن زباله‌ها و رعایت مقررات، ضرورت استخدام راهنما یا افسر رابط، و ممنوع‌سازی ورود به منطقه در بعضی ماه‌ها) محدودیت‌هایی برای صعود به کوه ایجاد کرده‌اند، خواستار وضع مقرراتی برای ضابطه‌مند شدن صعود به دماوند بودند.

در مهرماه 1397 اداره‌ی کل حفاظت محیط زیست مازندران اعلام کرد که به علت آسیب‌های وارده به دماوند، صعود کوه‌نوردان به قله از ارتفاع 4500 متر به بالا ممنوع است. این تصمیم که به نظر می‌رسید اعلام آن عمداً به پس از فصل صعود موکول شده بود تا تنش میان مسوولان و کوه‌نوردان به کم‌ترین حد برسد، با واکنش‌های متفاوتی روبرو شد؛ فدراسیون کوه‌نوردی و گروه‌هایی از کوه‌نوردان، آن را غیراصولی خواندند و حتی اعلام کردند که آن را قبول ندارند (در صورتی که سازمان محیط زیست و اداره‌های تابع آن، از لحاظ قانونی می‌توانند محدودیت‌هایی برای ورود به منطقه‌های زیر مدیریت خود برقرار کنند). انجمن دوستداران دماوندکوه، انجمن کوه‌نوردان ایران، و گروه‌هایی از کوه‌نوردانِ طرفدار مدیریت صعود به دماوند، با آن موافقت کردند. در روز اول آذر 97 نشستی در فدراسیون کوه‌نوردی با حضور رضا زارعی رییس فدراسیون، مهدی مسچی نماینده‌ی انجمن دوستداران دماوند، و عباس محمدی مدیر گروه دیده‌بان کوهستانِ انجمن کوه‌نوردان برگزار شد. در این نشست، بر سر این چند موضوع توافق شد: 1- باشگاه‌های کوه‌نوردی از سوی فدراسیون ملزم شوند که فقط در قالب تیم‌های حداکثر 12 نفره به همراه مربی و سرپرست به دماوند صعود کنند. 2- از همه‌ی کوه‌نوردان خواسته شود که داوطلبانه برنامه‌های صعود به دماوند را کم‌تر کنند و در هر برنامه، اصول حفاظت از کوهستان را در نظر داشته باشند. 3- با هماهنگی دستگاه‌های رسمی، جاده‌های غیراصولی و غیرمجازی که تا ارتفاعات دماوند کشیده شده، بسته شوند. 4- همه‌ی کسانی که قصد صعود به دماوند را دارند، ملزم به رزرو پناهگاه و چادرگاه شوند. در آن نشست همچنین قرار شد که در جهت افزایش همکاری و تفاهم با اداره‌ی کل محیط زیست مازندران اقدام شود.

به نظر می رسد که افزایش حساسیت همگانی نسبت به موضوع حفاظت دماوند، می رود که اثرگذاری خود را بر بخش های گوناگون جامعه بگذارد؛ در سال 1396 «انجمن دوستداران لاریجان» شکل گرفت که یکی از کارهای آن، تأسیس«خانه‌ی مردم شناسی رینه» است. این خانه که در یک ساختمان قدیمی پادگان سابق رینه راه اندازی شده، دربرگیرنده‌ی مجموعه‌ای از وسایل زندگی قدیمی اهالی رینه، ابزارهای کوه‌پیمایی، و یک کتابخانه است. انجمن یادشده، در دوم مرداد 1397 «همایش لاریجان و توسعه‌ی پایدار» را در رینه برگزار کرد که در آن چندین صاحبب‌نظر و پژوهشگر به ارایه‌ی مقاله پرداختند. در شورای شهر تهران هم موضوع حفاظت دماوند کم‌وبیش پیگیری شده و از جمله این که در 11/6/97 مهدی مسچی، داریوش عبادی، و علی محمودزاده از انجمن دوستداران دماوند و عباس محمدی از انجمن کوه نوردان ایران با آرش میلانی رییس کمیته‌ی محیط زیست شورا دیدار و گفتگویی در این زمینه داشتند. در محفل‌های فرهنگی هم گفتگو درباره‌ی دماوند جدی‌تر از گذشته شده است؛ مجله‌ی فرهنگی بخارا در سال 97 چند همایش از مجموعه «شب‌های بخارا» را به دماوند (و دیگر کوه‌ها) اختصاص داده که از آن جمله می‌توان به «شب دماوند» در سوم مرداد، «شب شهر دماوند» در سیزدهم شهریور، و «شب دوستداران دماوند» در 22 آذر اشاره کرد.

پی‌نوشت

1) برای آگاهی بیشتر، بنگرید به مقاله‌ی «نظری بر فعالیت‌های حفاظت محیط کوهستان در ایران»، نوشته‌ی عباس محمدی، فصلنامه‌ی صلح سبز، شماره‌ی 3 و 2، پاییز و زمستان 1378

آذر 1397